Waarom het blad in de borders bij mij gewoon blijft liggen

Elk jaar rond deze tijd verschijnt in de straat hetzelfde geluid: de bladblazer. Vanaf half september staat er iemand met een oranje snoer een border schoon te blazen tot er niets meer op de grond ligt dan kale zwarte aarde. Ik begrijp het verlangen wel. Een opgeruimde tuin voelt af, en blad dat blijft liggen voelt als uitstel. Toch laat ik het blad in mijn borders liggen, ieder jaar weer, en ik ben er inmiddels van overtuigd dat mijn tuin daar meer aan heeft dan aan welke zak potgrond ook.

De redenering die je hoort voor het weghalen van blad is dat het de planten verstikt. Dat klopt op het gazon, waar een dichte natte laag het gras binnen enkele weken geel maakt. In een border klopt het nauwelijks. Vaste planten in de border zijn in de natuur gewend aan precies dit: bovengrondse delen die afsterven en op de grond vallen, en een laag die daar de winter over ligt te verteren. Wat wij een rommelige border noemen, is voor de plant een normale najaarssituatie.

Wat er onder die bladlaag gebeurt, is bovendien niet weinig. Regenwormen trekken blad de grond in en verwerken het tot iets waar de structuur van de bodem beter van wordt. Die structuur is precies wat je in een tuin het moeilijkst kunt kopen. Je kunt zakken compost aanslepen, en dat doe ik ook wel, maar het effect van jaren blad dat ter plekke verteert zit dieper en houdt langer aan. Mijn zwaarste kleigrond, die de eerste jaren als een tegel opdroogde, is niet veranderd door een product maar door niets te doen.

Daar komt bij dat er in dat blad wordt overwinterd. Niet in de zin van een enkel lieveheersbeestje, maar op een schaal die de tuin het jaar erop hoorbaar anders maakt. Poppen van nachtvlinders, oorwormen, loopkevers, spinnen, egels als de laag ergens dik genoeg wordt. De Vlinderstichting hamert er al jaren op dat het najaarsopruimen een van de grootste verliesposten is voor insecten in particuliere tuinen, en dat is logisch: het moment waarop wij vinden dat het net is, valt samen met het moment waarop alles zich net heeft ingegraven. Wie in juni klaagt dat er geen vlinders meer zijn en in oktober de border kaal blaast, heeft die twee dingen zelden aan elkaar geknoopt.

En dan het argument dat mij persoonlijk het meest overtuigt, hoe onromantisch ook: het scheelt werk. Een border die onder een laag blad de winter in gaat, komt in maart schoner tevoorschijn dan een border die kaal de winter in ging. Kale aarde is een uitnodiging, en de eerste die de uitnodiging aanneemt is niet je favoriete vaste plant maar muur, kleefkruid en straatgras. Blad houdt licht weg bij zaad dat in de bovenste centimeters ligt te wachten. Ik wied in het voorjaar duidelijk minder dan de buren die alles hebben weggehaald, en dat is niet omdat ik betere grond heb.

Waar ik het blad wel weghaal

Het zou oneerlijk zijn om te doen alsof niets doen altijd het antwoord is. Er zijn plekken waar blad echt schade aanricht, en daar ruim ik het zonder aarzelen op. Op het gazon, om te beginnen. Gras heeft in de winter licht nodig en een dichte natte laag levert kale plekken op die tot ver in mei zichtbaar blijven. Ik hark het daar af en gooi het niet weg, maar schuif het de border in of op een hoop achterin. Zo verplaats ik het blad alleen maar naar de plek waar het nuttig is.

Ook op paden en op de oprit gaat het weg, en dat is puur veiligheid. Nat blad op tegels wordt binnen twee weken een gladde film waar je op onderuit gaat, zeker als er nachtvorst overheen komt. Verder haal ik blad weg van planten met een grijs of viltig blad en van alles wat in de winter dicht bij de grond groen blijft, zoals lavendel, salie, kruidnagelbloem en jonge sla. Die planten hebben een hekel aan constante natheid rond de kraag en gaan eerder rot dan dood.

De laatste uitzondering is blad van planten die ziek zijn geweest. Rozenblad met zwarte vlekken en blad van bomen met een zichtbare schimmelaantasting laat ik niet liggen, want de sporen overwinteren mee en beginnen in het voorjaar op precies dezelfde plek opnieuw. Dat blad gaat bij mij ook niet op de composthoop, want daar wordt het in een gewone tuinsituatie niet warm genoeg om sporen te doden. Dat is het enige tuinafval dat bij mij in de groene container verdwijnt.

Rommelig is een keuze, geen verwaarlozing

Het lastigste aan bladeren laten liggen is niet de techniek maar hoe het eruitziet. Een border vol bruin blad ziet er in november uit alsof je er geen tijd voor hebt gehad, en veel mensen willen niet dat hun tuin dat uitstraalt. Ik snap dat, en ik denk dat de oplossing niet is om alles weg te halen maar om het zichtbaar bedoeld te maken. Een strakke rand langs het gazon, een pad dat schoon is, een paar stevige zaaddozen die boven het blad uitsteken: dan leest de tuin als verzorgd, ook al ligt de grond vol. Het verschil tussen slordig en bewust zit in de randen, niet in het midden.

Dat sluit aan bij hoe ik sowieso naar het najaar kijk. Wat er in de tuin blijft staan, is niet alleen voedsel en schuilplaats maar ook het skelet waar rijp op gaat zitten in december. Zaaddozen van vaste planten, grassen, uitgebloeide schermbloemen: dat is de winterbeplanting, en die knip je weg zodra je alles netjes wilt hebben. Bij het winterklaar maken van de pluktuin hou ik daarom een simpele regel aan: wat omvalt en gaat rotten gaat weg, wat blijft staan blijft staan. En wat er aan zaad in die dozen zit is niet alleen voedsel voor vogels, het is ook materiaal voor volgend jaar, zoals te lezen valt in de aanpak voor zaad winnen uit je eigen tuin.

Wat mij tegenstaat aan de opgeruimde variant is uiteindelijk niet de esthetiek, want een strakke tuin kan prachtig zijn. Het is de aanname eronder: dat een tuin een oppervlak is dat wij bijhouden, en dat alles wat vanzelf gebeurt een fout is die hersteld moet worden. Een tuin die iets doet voor de bodem en voor de beesten die er wonen vraagt op sommige momenten juist minder ingrijpen, niet meer. Dat idee zit ook achter een tuin die meer is dan een grasveld, en het najaar is het seizoen waarin dat het duidelijkst wordt.

Wie het dit jaar wil proberen zonder meteen de hele tuin om te gooien, kan het klein houden. Laat één border ongemoeid, hark het gazon af en schuif dat blad diezelfde border in, en kijk in mei wat je ziet. Wat mij destijds over de streep trok, was niet een artikel maar het verschil in wieduren tussen die ene border en de rest. De grond was er donkerder, losser en zichtbaar levendiger, en dat had ik in één winter voor elkaar gekregen door precies niets te doen. Dat is in tuinieren een zeldzaam soort winst, en ik ben nooit meer teruggegaan naar de blazer.