De tuin herfstklaar maken zonder natte voeten

September is in mijn tuin de maand waarin alles tegelijk gebeurt. De laatste dahlia’s bloeien nog, de eerste bladeren vallen al, en tussen twee buien door wil ik bollen in de grond hebben voordat het echt koud wordt. Het is ook de maand waarin de grond verandert. Waar je in augustus nog over harde, droge aarde liep, zak je na een paar regendagen bij elke stap een paar centimeter weg.

Herfstklaar maken is daarom voor een groot deel een kwestie van timing en van goed spul aan je voeten. Hieronder zet ik de klussen op een rij in de volgorde waarin ik ze zelf doe, en vertel ik wat ik in de loop der jaren heb geleerd over werken op natte grond.

Waarom de herfst je tuin anders maakt

Dat het in de herfst nat is, weet iedereen. Hoe nat, valt vaak tegen. Volgens het seizoensoverzicht van het KNMI over de herfst van 2025 viel er vorig jaar gemiddeld 252 millimeter neerslag, tegen een langjarig gemiddelde van 220 millimeter. Vooral oktober sprong eruit, met 116 millimeter waar 75 normaal is. In het noordwesten van het land kwam de teller nog een flink stuk hoger uit.

Voor je tuin betekent dat twee dingen. De bodem raakt verzadigd, zodat water blijft staan op plekken waar je dat in de zomer nooit zag. En de grond wordt kwetsbaar. Natte klei die je platloopt, droogt in het voorjaar op als een tegel. Op zandgrond valt het mee, maar ook daar zie je na een natte herfst paadjes waar niets meer wil groeien.

Ik werk daarom bewust in blokken. Op droge dagen doe ik het werk waarvoor ik door de borders moet. Op natte dagen blijf ik op de paden en het gazon, of ik zoek klussen in de schuur.

Wat je aan je voeten wilt hebben

Ik heb jaren op tuinklompen gewerkt. Ze zijn snel aan en uit, en voor een rondje langs de moestuin zijn ze prima. Maar in een natte border zuigt de klei ze van je voeten, en bij elke stap door hoog gras loopt er water over de rand. Voor het echte herfstwerk wil je iets wat hoger komt en goed om je enkel sluit.

Zelf ben ik een paar jaar geleden overgestapt op regenlaarzen voor dames van natuurrubber die tot net onder de knie komen, en ik zou niet meer terug willen. Natuurrubber blijft soepel als het koud wordt, wat je merkt als je vaak moet bukken of knielen. In die collectie zie je hoge modellen met een verstelbare gesp aan de achterkant, kortere laarzen die tot halverwege de kuit komen en gevoerde varianten met imitatievacht voor de koudste maanden. Kies je een hoog model, let dan op de ruimte rond je kuit. Wil je er een dikke werkbroek in stoppen, dan is een model met een ruimere schacht of een gesp veel prettiger dan een laars die net past.

Wat veel mensen vergeten, is dat rubber geen vocht doorlaat. Je voeten zweten dus gewoon, ook als het koud is. Draag daarom altijd sokken, en liefst sokken die warm blijven als ze een beetje vochtig worden. Ik draag zelf vaak wollen sokken van Sockwell in mijn laarzen, omdat ze na een ochtend in de tuin niet koud en klam aanvoelen. Een beetje speling in de laars helpt daarbij, want met een dikke sok wil je niet dat je tenen klem zitten.

De tuin herfstklaar maken in zes stappen

Dit is de volgorde waarin ik werk, van half september tot ongeveer half november. Je hoeft niet alles in één weekend te doen. Juist niet, eigenlijk.

1. Laat het blad in de borders liggen. Hark het gazon wel, want daar verstikt een natte laag het gras binnen een paar weken. In de borders laat ik het liggen als deken voor de bodem en schuilplek voor insecten. Waarom ik dat zo doe, lees je in mijn stuk over blad in de borders laten liggen.
2. Zet bollen in de grond zolang de bodem nog warm is. Tulpen kunnen tot in november, maar narcissen en krokussen wil ik in september en begin oktober kwijt. Welke soorten ik daarvoor kies, schreef ik eerder in mijn stuk over narcissen voor de pluktuin.
3. Knip niet alles terug. Vaste planten met stevige stengels en zaadhoofden, zoals zonnehoed, kaardebol en siergrassen, laat ik staan. Ze zien er in de rijp prachtig uit en vogels halen er de hele winter zaad uit. Alleen wat slap en bruin in elkaar zakt, gaat eraf.
4. Ruim de pluktuin op en bedek de grond. Eenjarigen die klaar zijn, gaan op de composthoop, daarna komt er een laag compost of mulch op de lege grond. Hoe ik dat per bed aanpak, staat uitgebreid in de pluktuin winterklaar maken.
5. Haal de dahlia’s eruit na de eerste nachtvorst. Zodra het blad zwart is, graaf ik de knollen uit, laat ik ze een paar dagen drogen en bewaar ik ze vorstvrij in een kist met droog zand of krantenpapier.
6. Sluit de buitenkraan af en maak het gereedschap schoon. Een buitenkraan die bevriest, kan de leiding laten scheuren. Draai hem binnen dicht, zet hem buiten open en laat hem leeglopen. Schoffels en schoppen borstel ik schoon en wrijf ik in met een beetje olie, zodat ze in het voorjaar niet roestig in de schuur hangen.

Natte grond spaar je door minder te lopen

De grootste fout die ik zelf jarenlang maakte, was in de herfst te vaak door de borders stappen. Elke voetstap op natte grond drukt de lucht uit de bodem, en precies die lucht hebben wormen en wortels nodig. Een paar eenvoudige gewoonten maken veel verschil.

• Leg een plank of een paar oude tegels neer als je in een bed moet staan. Je gewicht verdeelt zich dan over een groter oppervlak.
• Werk vanaf de rand van het bed en niet vanuit het midden. Een bed dat je vanaf twee kanten met gestrekte arm kunt bereiken, is in de herfst het prettigst.
• Laat zware klussen, zoals een border verplaatsen, wachten tot een droge week of schuif ze door naar het voorjaar.
• Rijd met de kruiwagen alleen over paden en gazon, nooit dwars door een bed.

Op de droge dagen dat ik vooral heen en weer loop tussen schuur, composthoop en gazon, hoef ik geen laarzen. Dan draag ik waterdichte wandelschoenen van KEEN, die genoeg grip hebben op een glad tegelpad en lichter aanvoelen als je een hele middag op de been bent. Zodra ik de border in moet, gaan de laarzen weer aan.

Laarzen die jaren meegaan

Goede rubberlaarzen gaan lang mee, maar ze vragen wel een beetje zorg. Spoel na het werk de modder eraf met de tuinslang of een emmer water, zeker als je op kleigrond werkt. Opgedroogde klei trekt vocht uit het rubber en dat geeft op den duur scheurtjes bij de knik van de enkel.

Laat ze daarna drogen op een koele plek, niet naast de kachel en niet in de volle zon. Hitte maakt natuurrubber sneller broos. Zie je na een tijdje een witte waas op je laarzen, dan is dat geen schimmel. Het is een natuurlijk effect van rubber dat bij temperatuurverschillen aan de oppervlakte komt. Een vochtige doek of een middeltje voor rubberverzorging haalt het weg.

Bewaar ze rechtop, het liefst met een opgerolde krant erin zodat de schacht niet gaat knikken. Ik zet ze in de schuur op een rekje vlak bij de deur, met de sokken eroverheen om te drogen.

En dan het mooiste moment van een herfstdag in de tuin. De laarzen uit, de handen gewassen en een paar leren enkellaarsjes van Lazamani aan om nog even naar het dorp te lopen voor brood. De tuin is weer een stukje klaarder voor de winter, en mijn voeten zijn droog gebleven.